PART 2

Nanlamig ang buong katawan ko habang nakatayo sa ilalim ng sikat ng araw. Ang ingay ng mga sirena ng pulis sa paligid ay biglang nawala sa pandinig ko. Ang tanging naririnig ko na lang ay ang mabilis na tibok ng sarili kong puso.

“A-anong ibig mong sabihin tungkol sa tatay ko?” ang tanong ko habang pilit kong binabawi ang kamay ko, pero hindi niya ito binitawan.

Hindi sumagot si Gabriel sa harap ng maraming tao. Tumingin siya sa kanyang mga kasamahang pulis at nagbigay ng huling hudyat gamit ang kanyang kamay.

“Ihanda ang perimeter. Huwag hahayaang may makalabas na kahit sino sa bodega,” utos niya sa malamig na boses.

“Opo, Sir!” sagot ng opisyal bago mabilis na tumakbo pabalik sa mga sasakyan.

Humarap muli sa akin si Gabriel at dahan-dahan akong hinala patungo sa nakaparadang itim na SUV. Wala akong nagawa kundi sumunod dahil sa sobrang pagkalito at takot. Binuksan niya ang pinto ng sasakyan at pinaupo ako sa loob bago siya sumakay sa tabi ko.

“Hindi ligtas dito sa labas, Joy. Mas mabuting dito ka muna sa loob habang nag-uusap tayo,” sabi niya habang isinasara ang pinto.

Tinitigan ko siya, sinusubukang hanapin ang lalaking kausap ko gabi-gabi sa telepono. Pero ang nakikita ko ngayon ay isang komandante na handang sumabak sa isang mapanganib na operasyon.

“Magpaliwanag ka, Gabriel. Tatlong taon nating pinag-usapan ang lahat, pero kailanman ay hindi ko nabanggit sa ’yo ang tungkol sa pamilya ko. Paano mo nalaman ang tungkol sa tatay ko?”

Huminga siya nang malalim at sumandal sa upuan.

“May alam ka ba sa totoong trabaho ng tatay mo noong nabubuhay pa siya?”

Umiling ako agad.

“Wala. Bata pa ako noong mawala siya. Ang sabi lang sa akin ni Mama bago siya namatay, naaksidente si Papa habang nagtatrabaho sa isang barko sa laot. Iyon lang ang alam ko.”

Tumingin sa malayo si Gabriel, bakas ang bigat ng emosyon sa kanyang mga mata.

“Hindi ’yon ang totoong nangyari, Joy. Ang tatay mo na si Ricardo Santos ay hindi isang simpleng seaman o kargador. Isa siyang undercover informant na nagtatrabaho para sa Special Action Force.”

Napatayo ako sa upuan ng sasakyan ngunit tumama ang ulo ko sa kisame kaya napaupo ako muli.

“Hindi totoo ’yan. Isang ordinaryong tao lang ang tatay ko.”

Walang salitang kinapkap ni Gabriel ang kanyang bulsa at inilabas ang kanyang wallet. May kinuha siyang isang lumang litrato na halatang matagal nang nakatago doon at iniabot sa akin.

Tinanggap ko ang litrato gamit ang nanginginig kong mga kamay. Sa larawan, may isang batang lalaki na sa tingin ko ay nasa labindalawang taong gulang pa lang. Katabi niya ang isang lalaking may katamtamang tangkad na nakangiti sa camera habang nakaakbay sa bata.

Napaiyak ako nang makilala ko ang mukha ng lalaki. Ang tatay ko.

“Magkasama sila ng ama ko noon sa serbisyo,” mahina ngunit malinaw na pahayag ni Gabriel. “Ang tatay mo ang nagligtas sa buong pamilya namin noong salakayin ng mga armadong grupo ang munisipyo sa probinsya namin. Utang ko sa kanya ang buhay ko.”

Hindi ako makapagsalita habang hinahaplos ang mukha ng tatay ko sa lumang papel.

“Pero noong sumabak siya sa isang malaking operasyon laban sa isang makapangyarihang sindikato na nagpupuslit ng mga kontrabando rito sa Visayas at Luzon, nagkaroon ng problema. May naganap na pagtataksil sa loob ng ahensya.”

“Pagtataksil?” ang tanong ko habang nararamdaman ang panunuyo ng aking lalamunan.

“May nagbenta ng impormasyon sa mga kalaban. Nalaman ng sindikato na isang asset ang tatay mo. Ang operasyon na ’yon ang dahilan kung bakit bigla siyang nawala at hindi na nakabalik sa inyo.”

Nagsimulang mag-unahan ang mga luha ko sa aking mga pisngi.

“Kaya hindi siya namatay sa aksidente sa dagat? Ibig mong sabihin, kinuha siya ng mga masasamang tao?”

Hindi sumagot si Gabriel. Tinitigan niya lang ako nang may halong lungkot at pakikiramay. Ang katahimikan niyang iyon ang nagpatunay sa lahat ng mga hinala ko. Mas masakit palang malaman ang katotohanan kaysa sa kasinungalingang pinaniwalaan ko sa loob ng maraming taon.

Nanghina ang buong katawan ko at napasandal ako sa upuan. Agad na lumapit si Gabriel at hinawakan ang magkabila kong balikat para alalayan ako.

“Joy, makinig ka sa akin.”

“Buhay pa ba ang tatay ko, Gabriel? Sabihin mo sa akin ang totoo!” ang halos pasigaw kong tanong sa gitna ng aking pag-iyak.

Tumango siya nang dahan-dahan.

“Oo. Buhay siya.”

Parang may kung anong bagay na sumabog sa loob ng dibdib ko. Sa loob ng halos dalawampung taon, inisip kong ulila na ako sa ama. Pero ngayon, narito ang isang opisyal ng pulis na nagsasabing buhay ang taong matagal ko nang ipinagluksa.

“Anim na buwan na naming sinusubaybayan ang galaw ng natitirang miyembro ng sindikato na humahawak sa kanya,” patuloy ni Gabriel.

Bigla akong natigilan at napatingin sa kanya nang may pagdududa. Lumayo ako nang bahagya sa kanyang pagkakahawak.

“Teka lang… kung ganoon, kaya mo ba ako nilapitan sa online group na ’yon tatlong taon na ang nakalipas ay dahil alam mong anak ako ni Ricardo Santos?”

Hindi agad nakasagot si Gabriel. Umiwas siya ng tingin sa akin, at sapat na ang reaksyong iyon para makuha ko ang totoong sagot.

“Ginamit mo lang ako?” ang tanong ko habang patuloy na tumutulo ang mga luha ko. “Plinado ang lahat ng pag-uusap natin? Ang pagtawag mo gabi-gabi, ang pagpapadala mo ng tulong noong masunugan kami, lahat ng ’yon ay bahagi lang ng trabaho mo para mahanap ang tatay ko?”

“Joy, makinig ka muna—”

“Sinungaling ka rin pala, Gabriel! Mas malala ka pa sa akin! Akala ko totoong tao ang nakilala ko, akala ko may nagmamalasakit sa akin dahil sa kung sino ako!”

“Mahal kita, Joy!” ang biglang pasigaw na sabi ni Gabriel na nagpatahimik sa akin sa loob ng sasakyan.

Nakahawak pa rin siya sa manibela ng sasakyan, namumula ang kanyang mga mata at bakas ang matinding bigat ng loob.

“Mula kailan?” ang hamon ko sa kanya habang humihikbi. “Mula noong nalaman mong nakuha mo na ang tiwala ng target mo?”

“Mula noong gabi na tinuruan mo akong magluto ng lomi sa pamamagitan ng video call habang umiiyak ka dahil namimiss mo ang mga magulang mo,” ang seryosong sagot niya. “Hindi kasama sa plano ko ang mahulog ang loob ko sa ’yo. Ang misyon ko lang noong una ay bantayan ka mula sa malayo dahil alam naming babalikan ka ng mga tauhan ng sindikato kapag nalaman nilang buhay pa ang tatay mo.”

“Kung ganoon, bakit hindi mo sinabi sa akin ang totoo noong naging seryoso na ang relasyon natin sa chat? Bakit kailangang patagalin ng tatlong taon?”

“Dahil kapag nalaman mo ang katotohanan, magbabago ang kilos mo. Magiging delikado ang buhay mo kapag nakaramdam ang mga kalaban na may alam ka na. Ayokong madamay ka sa gulo ng nakaraan ng pamilya ko at ng tatay mo.”

Bago pa ako makasagot sa kanyang mga rason, biglang bumukas ang pinto sa bahagi ng driver’s seat. Ang pulis na nag-ulat kanina ay muling sumungaw, mas seryoso na ang mukha.

“Sir! May namumuong komosyon sa loob ng bodega. Mukhang natunugan nila ang presensya ng mga tauhan natin. Kailangan na nating pumasok ngayon din.”

Mabilis na nagbago ang ekspresyon sa mukha ni Gabriel. Ang emosyong ipinakita niya sa akin kanina ay biglang naglaho, napalitan ng isang matigas at determinadong mukha ng isang pinuno.

“Nasaan ang pangunahing suspect?” ang tanong ni Gabriel habang kinukuha ang kanyang tactical vest sa likod ng upuan.

“Nasa likod na bahagi ng Warehouse 12, Sir. Kasama ang bihag.”

Huminga nang malalim si Gabriel at isinuot ang kanyang kagamitan. Pagkatapos, lumingon siya muli sa akin. Ang kanyang mga mata ay nagpapakita ng matinding pag-aalala.

“Joy… kailangan kong tapusin ang misyon na ito ngayon.”

Inabot niya muli ang kanyang bulsa at may kinuha siyang isang maliit na bagay. Inilagay niya ito sa aking palad. Nang tignan ko ito, isa itong maliit na silver pendant na may hugis ng kalahating puso.

Napatitig ako rito dahil alam ko kung ano ang bagay na iyon. Iyon ang eksaktong kapareho ng pendant na iniwan ng nanay ko sa akin bago siya pumanaw. Ang dalawang pendant na iyon ay magkadugtong.

“Iyan ang hawak ng tatay mo noong huli kaming magkausap bago siya tuluyang mawala,” ang mahinang sabi ni Gabriel habang inaayos ang kanyang kagamitan. “Nangako ako sa kanya na ibabalik ko ang kalahati nito sa kanyang anak. At kapag natapos ang operasyong ito ngayon, dadalhin kita sa kanya nang personal.”

Mabilis niyang binuksan ang pinto ng sasakyan para lumabas.

“Gabriel!” ang malakas kong tawag sa kanya bago pa siya tuluyang makalayo.

Huminto siya sa paghakbang ngunit hindi lumingon agad.

“Bumalik ka nang buhay,” ang nanginginig kong sabi habang nakahawak sa pendant.

Dahan-dahan siyang lumingon sa akin. Sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon na pakikipag-usap ko sa kanya, nakita ko ang isang bahagyang takot sa mga mata ng isang sundalo na akala ko ay walang kinatatakutan. Ngumiti siya nang bahagya.

“Palagi naman akong bumabalik sa ’yo tuwing gabi sa chat, hindi ba? Babalik ako.”

Matapos sabihin iyon, mabilis siyang tumakbo patungo sa direksyon ng kanyang mga tauhan. Sumama siya sa grupo ng mga armadong pulis na dahan-dahang pumasok sa malaking pintuan ng lumang bodega.

Naiwan akong mag-isa sa loob ng nakasarang sasakyan.

Mahigit tatlong oras akong naghintay sa loob ng SUV. Ang bawat minuto ay tila ba isang buong taon sa akin dahil sa tindi ng kaba. Naririnig ko ang mararahas na tunog mula sa malayo—mga sigawan, mga sirena ng ambulansya na dumarating, at ang mabilis na takbo ng mga tao sa labas.

Hinihimas ko ang silver pendant sa kamay ko habang paulit-ulit na nagdarasal na sana ay walang masamang mangyari sa kanya at sa tatay ko. Pakiramdam ko ay mababaliw na ako sa kawalan ng impormasyon.

Hanggang sa biglang bumukas ang pinto ng sasakyan.

Mabilis akong napatayo sa aking upuan.

Si Gabriel.

May bahagyang galos siya sa gilid ng kanyang noo, at may punit ang manggas ng kanyang itim na polo shirt. Bakas ang matinding pagod sa kanyang mukha, pero maayos ang kanyang kilos. Buhay siya.

Hindi ko na hinintay na makapagsalita pa siya. Mabilis akong bumaba ng sasakyan at sinalubong siya ng isang napakahigpit na yakap. Isinubsob ko ang mukha ko sa kanyang dibdib habang patuloy na umiiyak dahil sa relief na nararamdaman ko.

Tahimik lang si Gabriel sa mga unang segundo. Pagkatapos, naramdaman ko ang pagpulupot ng kanyang malalaking braso sa aking likod, niyakap din ako pabalik nang mahigpit.

“Ligtas ang lahat, Joy. Tapos na ang misyon,” ang bulong niya sa aking tainga.

Humagulhol ako nang mas malakas habang nakahawak sa kanyang likod.

“Akala ko kung ano nang mangyayari sa ’yo doon sa loob.”

“Nangako ako sa ’yo na babalik ako, hindi ba? Hindi kita iiwan.”

Inilayo ko nang kaunti ang mukha ko sa kanya pero hindi ko binitawan ang kanyang polo shirt.

“Bwisit ka talaga. Bakit kailangan mong maglihim nang ganoon katagal?”

Natawa siya nang mahina, ang parehong tawa na narinig ko bago magsimula ang gulo.

“Kahit galit ka sa akin ngayon, alam kong mahal mo pa rin ako.”

Hindi ako nakasagot sa kanya dahil alam kong tama siya. Kahit nasaktan ako sa nalaman kong lihim niya, mas nanaig ang takot ko na mawala siya sa buhay ko. Mahal ko ang lalaking ito, maging mekaniko man siya o isang opisyal ng SAF.

Kinabukasan, maaga kaming bumiyahe. Isinakay niya ako sa isang pribadong bangka patungo sa isang maliit at tahimik na isla sa bahagi ng Guimaras.

Buong biyahe kaming walang kibo. Hawak-hawak ko lang ang aking bag habang nakatitig sa asul na tubig ng dagat. Ang kaba sa dibdib ko ay mas matindi pa kaysa noong araw na magkikita kami sa boardwalk.

Pagdating namin sa isla, naglakad kami patungo sa isang maliit na kubo na napapaligiran ng mga puno ng niyog malapit sa pampang. Huminto si Gabriel sa tapat ng pintuan at humarap sa akin. Hinawakan niya ang aking kamay, malamig pero matatag.

“Anuman ang mangyari sa loob, tandaan mo na nandito lang ako sa tabi mo. Hindi kita iiwan,” ang paninigurado niya.

Tumango ako at dahan-dahang itinulak ang pinto ng kubo.

Pagpasok ko sa loob, tumambad sa akin ang isang simpleng silid. Sa tapat ng bintana na nakaharap sa dagat, may isang lalaking nakaupo sa isang wheelchair. Payat ang kanyang pangangatawan, marami nang puting buhok, at halatang marami nang pinagdaanang hirap sa buhay.

Narinig niya ang tunog ng aking mga yapak kaya dahan-dahan niyang inikot ang kanyang wheelchair para humarap sa amin.

Nang makita ko ang kanyang mukha nang malapitan, tuluyan nang nanginig ang aking mga tuhod. Walang duda. Siya ang lalaking nasa lumang litrato na iniwan ng nanay ko.

“Tatay…” ang tanging salitang lumabas sa aking bibig.

Biglang nanginig ang mga balikat ng matandang lalaki nang marinig ang boses ko. Tinitigan niya ako, lumalaki ang mga mata habang umaapaw ang luha mula rito.

“M-Mara… Joy… anak ko…” ang gumaralgal niyang boses.

Hindi ko na napigilan ang sarili ko. Mabilis akong tumakbo patungo sa kanya at lumuhod sa harap ng kanyang wheelchair. Niyakap ko siya nang buong lakas, ang yakap na ipinagkait sa amin ng panahon sa loob ng halos dalawampung taon.

Pareho kaming umiiyak sa loob ng maliit na kubo. Paulit-ulit niyang hinahaplos ang aking buhok habang humihingi ng tawad.

“Anak… patawarin mo si Tatay… patawad kung iniwan ko kayo ng nanay mo… patawad…”

“Wala kang kasalanan, Tay. Ang mahalaga ay narito ka na ngayon. Kasama mo na ako,” ang sagot ko sa gitna ng aking pagluha.

Sa mga sumunod na oras, ipinaliwanag sa akin ng tatay ko ang buong kuwento. Matapos siyang mabulgar bilang informant ng SAF sa sindikato, binalak siyang iligpit ng mga ito. Pero naunahan sila ng grupo ng ama ni Gabriel. Itinago siya sa iba’t ibang ligtas na pasilidad para maprotektahan kami ni Mama.

Hindi siya pwedeng makipag-ugnayan sa amin noon dahil patuloy na binabantayan ng mga kalaban ang bawat kilos namin sa Batangas. At si Gabriel, noong pumasok siya sa serbisyo, ang nangako sa aking ama na siya mismo ang maghahanap sa akin kapag ligtas na ang lahat.

Tinupad niya ang kanyang pangako. Kahit na sa simula ay para lang sa tungkulin, hindi niya inaasahan na totoong mahuhulog ang loob niya sa akin sa loob ng tatlong taon naming pag-uusap gabi-gabi.

Anim na buwan ang mabilis na lumipas matapos ang matagumpay na operasyon sa bodega. Nadakip ang lahat ng pinuno ng sindikato, at tuluyan nang naging ligtas ang buhay ng aking ama. Dinala ko si Tatay sa Batangas para doon na manirahan kasama ko sa isang mas maayos na bahay malapit sa karinderya.

Naging normal muli ang takbo ng buhay ko, maliban sa isang malaking bagay.

Si Gabriel.

Mula nang matapos ang kanyang misyon at kumuha siya ng mahabang bakasyon sa serbisyo, halos araw-araw na siyang nakatambay sa karinderya ko. Hindi lang siya basta nakatambay—madalas ay siya pa ang nagsusuot ng apron at naghahatid ng lomi sa mga customer.

Dahil sa kanyang tikas at hitsura, naging mabilis ang pagdami ng mga kostumer kong estudyante at mga babaeng nagtatrabaho sa malapit na opisina. Sinasabi nila na napakagwapo raw ng bagong waiter ko.

Pero ang pinakaayaw ko sa lahat? Ang paraan ng pagtingin at pag-flirt ng mga babae sa kanya habang nagtatrabaho siya.

“Sir, pwede po bang makahingi ng numero mo? O kaya pa-picture naman kami sa ’yo,” ang sabi ng isang grupo ng mga kababaihan isang hapon.

Ngumingiti naman nang malawak ang bwisit habang tumatango, halatang nag-e-enjoy sa atensyon.

Nang makaalis ang mga customer, hindi ko na napigilan ang sarili ko habang naghuhugas ng mga mangkok sa lababo.

“Huwag ka ngang ngumingiti nang ganyan sa mga ibang tao. Nakakairita tignan,” ang pasaring ko sa kanya.

Ibinaba ni Gabriel ang hawak niyang baso at lumapit sa akin nang may mapang-asar na ngiti. Itinaas niya ang kanyang isang kilay.

“Bakit? Nagseselos ka ba, Joy?”

“Hindi ako nagseselos. Baka lang isipin ng mga tao na pinapabayaan ko ang waiter ko na makipag-usap sa mga customer.”

“Talaga ba? Hindi nga?” ang pilit niya habang mas lumalapit sa akin.

“Konti lang,” ang sa wakas ay pag-amin ko habang nakasimangot at umiwas ng tingin.

Bigla siyang natawa nang malakas, ang tawang palaging nagpapatunaw ng galit ko. Pagkatapos ay dahan-dahan niyang tinanggal ang suot niyang apron at inilapag ito sa ibabaw ng counter.

Sa harap ng buong karinderya na puno ng mga kumakain na customer, bigla siyang lumuhod sa isang tuhod sa sementadong sahig.

Nanlaki ang aking mga mata at nabitawan ko ang basahang hawak ko.

“Gabriel! Ano ba ang ginagawa mo? Maraming tao ang nakatingin!” ang pabulong kong saway sa kanya sa hiya.

Hindi siya nakinig. May kinapkap siya sa kanyang bulsa at inilabas ang isang maliit na pelus na pulang kahon. Dahan-dahan niya itong binuksan sa harap ko, na nagsiwalat ng isang simpleng pilak na singsing na may maliit na kumikinang na bato sa gitna.

“Joy Santos,” ang simula niya, habang nakatingin nang diretso sa aking mga mata nang may buong seryoso at pagmamahal. “Tatanggapin mo ba ang isang lalaking nagpanggap na mekaniko, na nagsinungaling sa ’yo sa loob ng tatlong taon, pero handang magbantay at mag-alaga sa ’yo habambuhay?”

Nagsimulang mag-unahan ang aking mga luha habang sabay na tumatawa dahil sa gulat at labis na kaligayahan. Naririnig ko na ang bulungan at hiyawan ng mga tao sa loob ng karinderya.

“Siraulo ka talaga, Gabriel. Bakit kailangang dito pa sa harap ng mga kumakain ng lomi?” ang sabi ko habang pinapahid ang luha ko.

“Kaya ano ang sagot mo? Oo ba o hindi?” ang tanong niya na may kasamang kabado ngunit umaasang ngiti.

Hindi ko na pinatagal pa ang kanyang pagluhod sa sahig.

“Oo, Gabriel. Tinatanggap kita.”

Biglang nagpalakpakan at nagsigawan ang lahat ng mga customer sa loob ng aking tindahan. May mga gumagamit pa ng kanilang mga cellphone para i-video ang nangyayari. At sa may gilid ng kusina, doon nakatayo ang pinsan kong si Elsa na siyang unang may-ari ng mga larawang isinend ko kay Gabriel.

Si Elsa pa mismo ang sumigaw nang napakalakas sa gitna ng karamihan:

“BUTI NAMAN NATAPOS NA YAN! AKALA KO NOONG UNA AKO TALAGA ANG PAKAKASALAN NG PULIS NA YAN DAHIL SA MGA PICTURE KO!”

Tuluyan kaming nagtawanan ng lahat ng mga tao sa loob ng karinderya. Isinuot ni Gabriel ang singsing sa aking daliri bago tumayo at niyakap ako nang napakahigpit sa harap ng lahat.

Habang nakasandal ako sa kanyang malapad na balikat, doon ko napagtanto ang isang mahalagang bagay tungkol sa buhay at pag-ibig.

Minsan, ang isang relasyon na nagsimula sa mga lihim at hindi pagkakaunawaan ay maaari pa palang magbunga ng isang tunay at tapat na pagmamahal, basta’t ang pundasyon nito ay ang pagnanais na protektahan ang isa’t isa.

Sa wakas, pagkatapos ng mahabang panahon ng pagtatago at paghahanap, natagpuan din ako ng lalaking binuwis ang kanyang buhay para sa pamilya ko, ang lalaking hindi kailanman sumuko na hanapin ang totoong ako sa kabila ng lahat ng mga maling larawan.

Isang linggo matapos ang naganap na proposal sa karinderya, nagpasya kaming maglakbay muli patungo sa Guimaras para bisitahin ang aking ama at ihanda ang mga plano para sa aming kasal. Kasama namin si Elsa at ang kanyang mga anak sa sasakyan habang tinatahak ang daan patungo sa pantalan.

Masaya ang buong biyahe, puno ng kantahan at kwentuhan tungkol sa mga nakaraang buwan. Nang makarating kami sa daungan, sinalubong kami ng malamig na hangin ng dagat. Inalalayan ako ni Gabriel pababa ng sasakyan habang bitbit ang aming mga gamit.

Habang naglalakad kami patungo sa pampang kung saan nakapwesto ang pribadong bangka na sasakyan namin, napansin kong may dalawang lalaking naka-unipormeng pang-militar ang nakatayo malapit sa daungan. Seryoso ang kanilang mga mukha at may hawak silang mga folder.

Nang makita nila si Gabriel, mabilis silang lumapit sa aming direksyon.

Agad na huminto si Gabriel sa paglalakad at hinarap ang dalawa. Sumaludo ang mga ito sa kanya nang pormal.

“Captain Dela Cruz, may pinapadalang agarang dekreto ang pamunuan mula sa Camp Crame. Kailangan ninyong pirmahan ang mga dokumentong ito para sa opisyal na pagsasara ng kaso ng pamilya Santos,” ang sabi ng mas nakatatandang opisyal.

Kinuha ni Gabriel ang folder at binuksan ito. Habang binabasa niya ang mga nakasulat na papel, napansin kong unti-unting nawawala ang ngiti sa kanyang mga labi. Ang kanyang mukha ay naging kasing puti ng papel na hawak niya.

Naramdaman ko ang biglang pagbago ng atmospera sa paligid namin.

“Gabriel? May problema ba?” ang tanong ko habang nakahawak sa kanyang braso.

Hindi siya sumagot. Nanatili siyang nakatitig sa huling bahagi ng dokumento. Nanginig ang kanyang kamay, isang bagay na hindi ko nakita kahit noong kasagsagan ng operasyon sa bodega anim na buwan na ang nakalipas.

Kinuha ko ang folder mula sa kanyang mga kamay para tignan kung ano ang nakasulat doon. Binasa ko ang nakasaad na ulat ng forensic at ang huling hatol ng ahensya tungkol sa pagkakakilanlan ng informant na si Ricardo Santos.

Ayon sa opisyal na ulat, ang totoong Ricardo Santos—ang aking ama—ay napatunayang namatay na sa loob ng kampo ng mga sindikato labinlimang taon na ang nakalipas matapos siyang madakip dahil sa pagtataksil ng kanyang kasamahan. May mga kalakip na larawan at dental records na nagpapatunay ng kanyang pagpanaw noong panahong iyon.

Nabitawan ko ang folder, at nagkalat ang mga papel sa sementadong daungan.

Kung ang aking totoong ama ay labinlimang taon nang patay…

Sino ang matandang lalaking wheelchair-bound na iniligtas ni Gabriel sa isla ng Guimaras na tinatawag kong “Tatay” sa loob ng anim na buwan, at siyang tunay na utak sa likod ng buong sindikato na gumamit sa amin mula pa sa simula?