Noong Araw na Namatay si Lola, Tinanggal Ko ang Kuwintas Niya Bago Ako Umiyak—Hindi Alam ng Pamilya Ko, Iyon ang Huling Paraan Niya Para Iligtas Ako

 

PARTE2

 

“Kapag binabasa mo na ito, ibig sabihin nakuha na nila ang bangkay ko. Pero hindi pa nila nakukuha ang tunay kong itinago.”

 

Halos hindi ako makahinga habang nakatayo sa likod ng bintana.

Si Ate Pia, basang-basa ang buhok at nanginginig sa lamig, ay itinulak ang sobre sa maliit na siwang ng bintana.

“Pinaiwan sa akin ni Lola Aling Rosa noong nakaraang linggo,” sabi niya. “Sabi niya, ibigay ko lang daw kapag umalis na ang Papa at Mama mo.”

Binuksan ko ang bintana at pinapasok siya.

Walang ilaw sa bahay, maliban sa maliit na gasera sa ibabaw ng mesa. Ang urn ni Lola ay nakapatong sa gitna ng silid, parang tahimik na nakikinig.

Kinuha ko ang sulat.

Ang sulat-kamay ni Lola ay mabagal at tabingi, pero kilala ko iyon. Siya lang ang sumusulat ng letrang “M” na parang bundok.

“Apo kong Mira,

Kung nababasa mo ito, ibig sabihin nagawa mo ang pinakamahirap na bagay: manatiling buhay kahit iniwan ka nila.

Alam kong hahanapin nila ang pera at kuwintas. Hayaan mo silang maghanap. Ang pera sa ilalim ng kalan ay hindi kayamanan. Pagsubok iyon. Gusto kong malaman kung marunong ka nang mag-ingat.

Ang tunay na itinago ko ay wala sa bahay.

Nasa opisina ni Attorney Belmonte sa bayan.

May maliit akong lupa sa tabing-irigasyon. Akala ng Papa mo, matagal ko nang naibenta. Hindi totoo. Hindi ko iyon ibinigay kahit kanino dahil alam kong isang araw, kakailanganin mo ng sariling lupa na hindi kayang agawin ng kahit sinong kamag-anak.

Dalhin mo ang kuwintas. Sa likod ng pendant, may maliit na ukit. Iyon ang palatandaan.

Huwag kang magtiwala agad sa dugo. Minsan, ang pamilyang tunay ay hindi iyong may kapareho kang apelyido, kundi iyong hindi ka iiwan kapag wala ka nang maibibigay.”

Nabasa ko ang huling linya nang tatlong beses.

“Mag-aral ka, Mira. Iyan ang tanging mana na hindi nila mananakaw.”

Doon ako unang umiyak.

Hindi malakas. Walang sigaw. Parang tubig lang na tumulo mula sa isang sirang gripo. Tahimik, sunod-sunod, at hindi mapigilan.

Lumapit si Ate Pia at niyakap ako.

“Hindi ka na nag-iisa,” sabi niya.

Kinabukasan, isinilid ko sa isang lumang bag ang sulat, ang kuwintas, dalawang damit, at limang daang piso. Ang natitirang pera ay itinago ko sa ilalim ng sako ng bigas. Isinabit ko sa leeg ko ang maliit na supot na tinahi ko, kung saan nakatago ang kuwintas ni Lola.

Sumama ako kay Ate Pia papunta sa bayan.

Dalawang sakay ng tricycle at halos isang oras na paghihintay sa gilid ng kalsada bago kami makarating sa maliit na opisina ni Attorney Belmonte. Matanda na siya, maputi ang buhok, at may salaming lagi niyang tinutulak pataas sa ilong.

Nang makita niya ako, hindi siya nagulat.

“Mira,” sabi niya. “Anak ni Rosa.”

Hindi ko alam kung bakit, pero sa salitang iyon, parang may mabigat na natanggal sa dibdib ko. Anak ni Rosa. Hindi anak ng mga taong nag-iwan sa akin. Hindi pabigat. Hindi istorbo.

Inilabas ko ang kuwintas.

Kinuha niya iyon at binaligtad ang maliit na pendant. Sa likod, may ukit na halos hindi makita.

M.R.

Mira Reyes.

Hindi pala pangalan ni Lola ang nakaukit.

Pangalan ko.

Tumayo si Attorney Belmonte at binuksan ang lumang metal cabinet. Mula roon, inilabas niya ang isang brown envelope na makapal, may tali, at may lumang amoy ng papel.

“Tatlong taon na itong nasa akin,” sabi niya. “Pinapirmahan ito ng lola mo habang malakas pa siya.”

Binuksan niya ang envelope.

Nandoon ang titulo ng lupa.

Isang maliit na lupang sakahan malapit sa irigasyon, hindi kalakihan, pero sapat para may pagtaniman, may matatayuan ng maliit na bahay, at higit sa lahat, may pangalang nakasulat bilang tagapagmana.

Pangalan ko.

“Hindi pa ito tuluyang naililipat dahil menor de edad ka,” paliwanag niya. “Pero may affidavit dito. Ako ang guardian ng papeles hanggang mag-diseotso ka. Walang makakagalaw nito nang walang court order.”

“Paano po kung kunin ni Papa?” tanong ko.

Tiningnan niya ako nang diretso.

“Hindi niya makukuha kung hindi mo pipirmahan. At habang bata ka pa, walang bisa ang kahit anong pirma na pipilitin nila sa’yo.”

Umuwi ako noong araw na iyon na parang may apoy sa loob ng dibdib ko.

Hindi iyon galit lang.

Pag-asa iyon.

Sa mga sumunod na buwan, natuto akong mabuhay mag-isa.

Gumigising ako bago mag-umaga. Nagdidilig ng pechay, okra, sitaw at kamote. Nagluluto ng lugaw. Naglalakad papuntang eskwela. Pag-uwi, nag-aaral ako gamit ang lumang libro ni Ate Pia.

Minsan, may mga kapitbahay na nagbibigay ng ulam. Minsan, may mga araw na toyo at kanin lang. Minsan, wala.

Pero araw-araw, naririnig ko ang boses ni Lola.

“Mag-aral ka, Mira. Iyan ang tanging mana na hindi nila mananakaw.”

Lumipas ang isang taon.

Hindi bumalik sina Papa.

Dalawang beses lang silang tumawag. Ang una, tinanong kung may naiwan pang alahas si Lola. Ang pangalawa, sinabing kailangan daw nila ng pera para sa tuition ng kapatid kong lalaki.

 

“Wala po akong pera,” sabi ko.

“Sinungaling ka,” singhal ni Mama sa kabilang linya. “Sigurado akong may itinago ang matanda para sa’yo.”

“Kung meron man po,” mahinahon kong sagot, “hindi niya po itinago para sa inyo.”

Bumagsak ang tawag.

Pagkatapos noon, wala na silang paramdam.

Hanggang Grade 10 ako, ako ang laging nauunang pumasok sa classroom at huling umuuwi. Tinawag akong “batang libing” ng ibang kaklase, dahil alam ng lahat na mag-isa akong nakatira sa bahay ng patay kong lola.

Noong una, nasasaktan ako.

Pero kalaunan, hinayaan ko na sila.

Mas madaling tiisin ang pangungutya kaysa gutom. Mas madaling labanan ang ingay kaysa mawalan ng pangarap.

Si Ate Pia ang tumulong sa akin mag-apply ng scholarship sa isang science high school sa Cabanatuan. Si Attorney Belmonte ang pumirma bilang guardian sa papeles. Ibinenta ko ang ilang ani sa palengke para may pamasahe.

Nang lumabas ang resulta, ako ang nanguna sa listahan.

Napaiyak si Ate Pia.

Ako, ngumiti lang.

Hindi dahil hindi ako masaya, kundi dahil bigla kong naisip si Lola. Sana nakita niya.

Sa unang araw ko sa bagong eskwela, suot ko pa rin ang supot sa bewang. Nandoon ang kuwintas. Hindi ko iyon ibinenta kahit ilang beses akong nagutom, kahit may mga gabing gusto ko na lang isuko.

Hindi dahil mahal ito.

Kundi dahil iyon ang huling hawak ni Lola sa leeg niya bago niya ako iniwan ng lakas ng loob.

Lumipas ang mga taon.

Nakatapos ako ng senior high na may honors. Nakapasok ako sa state university sa Maynila sa kursong agriculture and community development. Maraming nagsabing bakit iyon ang kinuha ko.

“Pwede kang mag-nursing, mag-abroad, kumita agad,” sabi ng iba.

Pero alam ko kung bakit.

Gusto kong bumalik sa mga baryong tulad ng amin. Sa mga batang naiwan. Sa mga lolang nagtatago ng pera sa ilalim ng kalan dahil walang mapagkatiwalaan.

Sa Maynila, natuto akong magtrabaho sa gabi, mag-aral sa araw, at magtipid hanggang sa huling sentimo. Naging assistant ako sa maliit na karinderya. Nag-tutor ako ng elementary students. Nagsulat ako ng essays para sa scholarship.

At tuwing nahihirapan ako, binubuksan ko ang lumang sulat ni Lola.

Kumupas na ang papel, pero malinaw pa rin ang huling linya.

“Mag-aral ka, Mira.”

Noong ako ay dalawampu’t dalawang taong gulang, bumalik ako sa Nueva Ecija para ayusin ang huling proseso ng lupa.

Nasa opisina ulit kami ni Attorney Belmonte, mas matanda na siya, mas mabagal magsalita, pero matalas pa rin ang mga mata.

“Pirma mo na lang dito,” sabi niya.

Nang ilagay ko ang pangalan ko sa papel, naging opisyal na sa akin ang lupa ni Lola.

Maliit na lupa.

Pero sa mata ko, mas malaki iyon kaysa kahit anong mansyon.

Paglabas namin ng opisina, may nakita akong dalawang taong nakatayo sa harap.

Si Papa.

At si Mama.

Mas tumaba si Papa. Si Mama naman, mas matanda ang hitsura kaysa sa huling alaala ko. Sa tabi nila, may binatang naka-headphones—ang kapatid kong lalaki, si Junjun, na halos hindi ko na makilala.

“Mira,” sabi ni Papa, pilit ang ngiti. “Anak.”

Napahinto ako.

Matagal kong inisip ang araw na ito. Akala ko kapag nakita ko sila, sisigaw ako. Iiyak. Magtatanong kung bakit nila ako iniwan. Kung paano nila nagawang iwan ang labing-isang taong gulang na bata sa bahay ng patay.

Pero nang nasa harap ko na sila, wala akong naramdaman kundi pagod.

“May kailangan po kayo?” tanong ko.

Nabura ang ngiti ni Papa.

“Anong klaseng tanong ’yan? Magulang mo kami.”

Tumawa nang maikli si Mama, parang nasaktan.

“Nabalitaan namin na nasa’yo pala ang lupa ng matanda.”

Doon ko naintindihan.

Hindi sila bumalik para sa akin.

Bumalik sila para sa lupa.

“Mana po iyon ni Lola sa akin,” sabi ko.

“Pamilya tayo,” sabi ni Papa. “At kailangan namin ngayon. May utang kami. Pwede mong isangla muna. Tutal, ikaw naman ang may pangalan.”

“Hindi.”

Isang salita lang, pero parang may kumalabog sa pagitan namin.

Nanlaki ang mata ni Mama.

“Hindi? Ganyan ka na magsalita ngayon? Sino nagluwal sa’yo?”

“Kayo po,” sagot ko. “Pero si Lola ang nagpalaki sa akin.”

 

Sumingit si Junjun, nakasimangot.

“Ate, ang damot mo naman. May trabaho ka na siguro sa Maynila. Kami naghihirap.”

Tiningnan ko siya. Hindi ko siya masisi nang buo. Bata pa siya noong iniwan nila ako. Pero hindi ko rin kayang buhatin ang bigat na hindi ko naman nilikha.

“Hindi ko kayo iiwan sa gutom,” sabi ko. “Kung kailangan ninyo ng bigas, bibili ako. Kung gamot, tutulungan ko. Pero hindi ko isasangla ang lupa ni Lola.”

Namula si Papa.

“Lupa ng pamilya iyon!”

“Hindi,” sabi ko, mas malinaw ngayon. “Lupa iyon ng babaeng iniwan ninyo sa lumang bahay. Lupa iyon ng lola na hindi ninyo man lang binilhan ng bulaklak noong namatay siya. Lupa iyon ng babaeng ang huling dasal ay hindi para yumaman ako, kundi para hindi ninyo ako tuluyang durugin.”

Tahimik ang paligid.

Si Attorney Belmonte ay lumabas mula sa pintuan at tumayo sa tabi ko.

“Kung pipilitin ninyo siya,” malamig niyang sabi, “handa akong maghain ng complaint.”

Umatras si Mama.

Si Papa naman ay tumitig sa akin, puno ng galit at kahihiyan.

“Wala kang utang na loob.”

Sa unang pagkakataon, hindi ako nasaktan sa salitang iyon.

“Meron po,” sagot ko. “Kay Lola. At babayaran ko iyon sa pamamagitan ng hindi pagsira sa iniwan niya.”

Tumalikod ako at naglakad palayo.

Hindi nila ako sinundan.

Ilang buwan matapos iyon, sinimulan kong linisin ang lupang nasa tabing-irigasyon. Hindi ko ito ginawang subdivision. Hindi ko ibinenta. Hindi ko isinangla.

Nagtayo ako ng maliit na learning garden.

May gulayan, maliit na kubo, at mesa kung saan pwedeng mag-aral ang mga batang walang sariling ilaw sa bahay. Tinulungan ako ni Ate Pia, na isa nang teacher. Tuwing Sabado, may libreng lugaw, libreng gamit sa eskwela, at libreng tutorial.

Sa harap ng kubo, naglagay ako ng maliit na karatula:

“Bahay ni Lola Rosa — Para sa mga batang kailangang may maniwala sa kanila.”

Noong araw ng pagbubukas, isinabit ko sa leeg ko ang gintong kuwintas ni Lola.

Hindi ko na ito itinago sa supot.

Hindi na ako natatakot.

Sa ilalim ng araw, kumislap ang maliit na pendant. M.R.

Mira Reyes.

Hindi na batang iniwan.

Hindi na batang nagbilang ng pera sa tabi ng bangkay ng lola niya.

Isa na akong babae na nakabalik sa lugar na muntik nang lumamon sa kanya, hindi para maghiganti, kundi para magsindi ng ilaw.

Sa gilid ng gulayan, may batang babae na tahimik na nagbabasa ng lumang libro. Payat siya. Punit ang tsinelas. Pero nang ngumiti siya sa akin, nakita ko sa mata niya ang parehong liwanag na nakita ko noon kay Ate Pia.

Lumapit ako at inilapag sa tabi niya ang isang plato ng lugaw.

“Kumain ka muna,” sabi ko.

Tumingala siya.

“Ate, libre po ba talaga?”

Ngumiti ako.

“Oo. Libre.”

Saglit siyang nag-atubili, saka kumain nang mabilis, parang takot na may kumuha.

Tinitigan ko siya at naramdaman kong parang nakatayo sa likod ko si Lola, nakangiti, hawak ang lumang pamaypay niya.

Noon ko naintindihan ang totoong mana.

Hindi iyon kuwintas.

Hindi iyon pera.

Hindi rin iyon lupa.

Ang totoong mana ni Lola ay ang paniniwalang kahit iwan ka ng lahat, pwede ka pa ring mabuhay. Pwede ka pa ring tumayo. At kapag kaya mo na, pwede kang maging dahilan para may ibang batang hindi na kailangang lumaban nang mag-isa.

Minsan, ang pinakamahalagang iniiiwan sa atin ng mga taong nagmamahal sa atin ay hindi kayamanan, kundi tapang. Kaya kung may batang tahimik na lumalaban sa tabi mo, huwag mo siyang husgahan. Baka ang kailangan lang niya ay isang taong maniniwala na may bukas pa para sa kanya.